IBS (zespół jelita drażliwego) a dieta wegańska...

IBS (irritable bowel syndrome) jest zaburzeniem czynnościowym jelita cienkiego i grubego. Dość często spotykam się w gabinecie z osobami cierpiącymi na tę dolegliwość. Najczęściej wiąże się to z unikaniem nasion roślin strączkowych, gdyż one nasilają objawy ze strony jelit. Osoby z zespołem jelita drażliwego skarżą się na ból brzucha i zaburzenia rytmu wypróżnień (zaparcia lub biegunki). Przyczyny IBS nie są do końca wyjaśnione, często problemy jelitowe zaczynają się już w okresie młodzieńczym, trwają wiele lat lub nawet do końca życia.

Po czym poznać IBS?

  • uporczywe bóle brzucha (szczególnie po posiłkach), które ustępują jedynie po wypróżnieniu (ale nie zawsze)
  • okresy biegunek na przemian z zaparciami
  • częste wzdęcia brzucha i gazy
  • w kale czasem znajduje się śluz, czasem postać kału jest papkowata, innym razem są to tzw. „bobki”
  • po posiłkach mogą występować mdłości, zgaga, nudności








U ponad 60% osób z problemem jelita drażliwego, powyższe objawy nasilają się po spożyciu posiłku, u 28% osób po 15 minutach od spożycia posiłku, u ponad 93% osób objawy utrzymują się nawet po 3 godzinach po spożyciu posiłku. Dodatkowo, większość chorych reaguje źle na wybrane produkty z diety [1].


Oprócz objawów ze strony układu pokarmowego, osoby cierpiące na IBS, odczuwają szereg innych dolegliwości takich jak:

  • Uczucie przewlekłego zmęczenia, zaburzenia snu
  • Mocz oddawany jest częściej niż u zdrowych osób
  • Bóle mięśni, pleców i głowy
  • Zaburzenia miesiączkowania
  • Choroba lokomocyjna [2]
Rozpoznanie zespołu jelita drażliwego opiera się przede wszystkim na przeprowadzeniu szczegółowego wywiadu lekarskiego oraz badań diagnostycznych w kierunku innych chorób (np. Helicobacter pylori, celiakii, choroby crohna, alergii pokarmowych itp.) [2].



Do identyfikacji IBS służą Kryteria Rzymskie III, wg nich IBS ma miejsce, gdy nawracający ból lub dyskomfort w jamie brzusznej występuje przynajmniej przez 3 dni w miesiącu, wystąpił w ciągu ostatnich 3 miesięcy oraz dodatkowo pojawiły się 2 lub więcej z objawów towarzyszących: ulga po wypróżnieniu, początek dolegliwości związany ze zmianą w częstości oddawania stolca, początek dolegliwości związany ze zmianą wyglądu stolca.  

Dodatkowo początek objawów musi nastąpić co najmniej 6 miesięcy przed rozpoznaniem choroby [3].



Dieta zależy od typu dolegliwości, jaki występuje. Jeżeli jest to postać zaparciowa, wzbogaca się jadłospis o produkty będące źródłem błonnika i płyny, które wspomogą perystaltykę jelit. Jeżeli typ biegunkowy, ogranicza się ilość błonnika. Pozytywne efekty w leczeniu osób cierpiących na IBS wykazuje dieta eliminacyjna tzw. „low FODMAP” [2].

Dieta ta naprawdę może być pomocna dla osób cierpiących na zespół jelita drażliwego. Ale co w przypadku, kiedy na tę przypadłość cierpi weganin a produkty zwierające FODMAP to w większości owoce, warzywa i rośliny strączkowe?
No właśnie, może być problem...

Dieta low FODMP opiera się na redukcji produktów bogatych w węglowodany fermentujące. Redukowane są oligo-, di-, monosacharydy i poliole. Redukowane, nie wyeliminowane całkowicie. Do składników FODMAP należą: fruktoza, laktoza, frukto- i galaktooligosacharydy oraz poliole.


Do FODMAP zaliczamy poniższe cukry:


  • Fruktoza -  dostępna z owoców, miodu, sokach, produktach słodzonych syropem fruktozowym. Wchłania się w jelitach na zasadzie ułatwionej dyfuzji. Gdy  spożywana jest w niewielkich ilościach, proces idzie dobrze, jednak w nadmiarze w stosunku do glukozy (np. z daktyli, jabłek, gruszek) jest bardzo słabo wchłaniana w jelicie cienkim, co powoduje nasilenie fermentacji i efektem tego są gazy.
  • Laktoza – cukier mleczny, występuje w mleku wszystkich ssaków
  • Oligosacharydy – dzielimy je na: fruktooligosacharydy (FOS) znajdujące się w cebuli, szparagach, pszenicy, bananach, ziemniakach, miodzie, galaktooligosacharydy (GOS) znajdujące się w mleku i oligosacharydy z rodziny rafinozy, które występują w roślinach strączkowych, kapuście, brukselce, cykorii, cebuli.  W przypadku nasion strączkowych, pomocne jest moczenie, szczególnie z dodatkiem sody oczyszczonej o czym możesz przeczytać w innym poście (tutaj).
  • Poliole – często stosowane jako słodziki i dodatki do żywności (erytrytol, arabitol, ksylitol, sorbitol, d-mannitol, galaktitol, dulcytol). Występują w algach, grzybach, śliwkach, gruszkach, truskawkach czy malinach. Szeroko rozpowszechniony w owocach sorbitol może przysporzyć wielu problemów jelitowych osobom cierpiącym na IBS. Trzeba zauważyć również, że niektóre produkty mają dużo fruktozy i sorbitolu zarazem, np. wiśnie, jabłka czy gruszki.

FODMAP nie są wchłaniane (lub są źle wchłaniane) w jelicie cienkim, przechodzą do jelita grubego a w nim zostają substratami do fermentacji bakteryjnej w wyniku czego w jelitach gromadzą się gazy (CO2, H2, CH4). Ponieważ węglowodany te mają wysoką aktywność osmotyczną, przyczyniają się do ściągania wody do jelit, co skutkuje rozciąganiem ich ścian i powoduje wzdęcia. Siła objawów po spożyciu FODMAP zależy od spożytej dawki tych produktów [5].  


Dieta ta nie jest łatwa do prowadzenia, gdyż większość produktów zawierających FODMAP są to popularne produkty wegańskie. Zerknij do tabeli poniżej, jak wiele produktów zawiera dużo FODMAP. Jednak, podczas stosowania diety low FODMAP wykazano wysoką skuteczność w redukcji objawów (u blisko 75% pacjentów z zaburzeniami czynnościowymi przewodu pokarmowego) [4].


Również nie ma diety, która pomoże wszystkim. Każdy pacjent jest indywidualny, każdy inaczej zareaguje na dany produkt. Do tego, przy IBS stres, psychika, nastawienie człowieka ma bardzo duże znaczenie. Najlepiej byłoby zadziałać więc od strony dietetycznej jak i psychicznej.



Co z dietą i jak sobie pomóc?

  •    Podstawowa zasada – dzienniczek żywieniowy. Spisuj dzienniczek, co jesz, jak się czujesz po danym produkcie, posiłku itp. To bardzo ważne

  •       Jeżeli znasz swoje nieprawidłowości dietetyczne, postaraj się je zmienić, naprawić np. spożywać posiłki regularnie, jeść mniej słodyczy, nie przejadać się

  •       Jeżeli po zmianach brak efektów, eliminuj produkty, które w twoim dzienniczku nasilały problemy gastryczne ale podczas eliminacji lepiej zasięgnij porady dietetyka

  •    Jeżeli nie pomaga, warto pomyśleć o diecie wysoko eliminacyjnej, ale lepiej nie rób tego samodzielnie (zgłoś się do dietetyka). Następnie wprowadzaj produkty do diety po kolei (najlepiej podzielić je pod względem zawartego w nich rodzaju cukru) z odnotowywaniem ich w dzienniczku żywieniowym.

Na co jeszcze warto zwrócić uwagę:

  • Sprawdź ile jesz błonnika. Może jest go za mało, a może za dużo.
  • Sprawdź, czy nie pijesz za często mocnej kawy lub herbaty. Te napoje także mogą przyczyniać się do nasilenia objawów IBS
  • Wszystkie gazowane i przetworzone napoje powinny być wykluczone od razu 


Dieta wegańska a IBS

Jak już zapewne zauważyłeś, dieta wegańska obfituje w FODMAP więc osoby będące na tej diecie mają z pewnością większe problemy z ujarzmieniem objawów IBS niż osoby na diecie tradycyjnej. 
Stworzenie pełnowartościowego jadłospisu wegańskiego opartego na produktach o małej zawartości FODMAP jest dużym wyzwaniem nawet dla dietetyka. Ważne, aby nie zabrakło w nim źródeł białka a ponieważ większość z nasion strączkowych należy do produktów bogatych w FODMAP, jedynym rozsądnym rozwiązaniem okazje się zmniejszać porcję tych produktów na posiłek.

Pamiętaj, że o szkodliwości FODMAP decyduje dawka. Ponadto, dieta eliminująca te produkty nie musi być stosowana dożywotnio. Należy wdrożyć ją na minimum 6-8 tygodni, następnie po woli wprowadzać produkty wykluczone, sprawdzać reakcje organizmu po ich wdrożeniu. Najlepiej jest wprowadzać produkty dominujące w jakiś rodzaj cukru, w ten sposób można łatwiej wybadać na co występuje większa wrażliwość. 

Jeżeli objawy utrzymują się, odstawić dany produkt na dłuższy okres czasu i spróbować raz jeszcze. Niestety, niektóre pokarmy będą musiały być wykluczone całkowicie, inne będą mogły być spożywane w mniejszych dawkach [6, 7].


Grupa produktów
duża zawartość FODMAP
mała zawartość FODMAP
warzywa
szparagi, patisony, brukselka, groszek zielony, por, buraki ćwikłowe, kapusta, grzyby, koper włoski, czosnek, koper, cebula, karczochy, brokuły, kalafior
Bakłażan, boćwina, bok choy, cebula dymka (tylko zielona część), cykoria, fasolka szparagowa, kabaczek, oliwki, papryka, pasterniak, sałata, szpinak, jarmuż, cukinia, papryka zielona i czerwona, sałaty (masłowa, lodowa, roszponka, rukola), ziemniaki, pomidory, endywia, marchew, pieczarki, sok pomidorowy, topinambur, seler korzeniowy, rzepa, rzodkiewka, pomidory z puszki, kapusta czerwona, ogórek, imbir
owoce
jabłko, gruszka,  nektarynka, brzoskwinie, morele, śliwki, owoce suszone, owoce z puszki, awokado, wiśnie, liczi, mango, gruszka nashi, arbuz, mango,
wszystkie suszone owoce
banan, pomarańcza, ananas, grejpfruty, cytryna, limonka, jagody, truskawki, melon cantalupa, marakuja, maliny, winogrona, kiwi, mandarynki
nasiona strączkowe
Wszystkie nasiona strączkowe z wyjątkiem tofu, tempeh
Tempeh, tofu, kiełki fasoli mung,

pieczywo i produkty zbożowe
żyto, chleb i bułki, pszenica, makaron pszenny, kasza bulgur, inulina, 
kasza jaglana, płatki ryżowe, mąka owsiana, płatki owsiane, makaron bezglutenowy, tapioka, popcorn, płatki bezglutenowe owsiane, gryka, quinoa, otręby owsiane i ryżowe, kasza gryczana i ryż, mąka ziemniaczana, amarantus, produkty orkiszowe
orzechy i nasiona, tłuszcze
Wszystkie orzechy w dużej ilości
wiórki kokosowe, oliwa z oliwek, olej rzepakowy, olej z konopii, olej lniany, olej z orzechów włoskich, orzeszków ziemnych,
inne
soki owocowe, syrop z agawy, miód, syrop glukozowo-fruktozowy, słodziki (sorbitol, mannitol, maltitol, ksylitol), Kawy zbożowe, alkohol, napoje słodkie  i gazowane, soki, karob
Stewia, herbata zielona, biała, czarna, kawa, woda, hibiskus, rooibos, rumianek,



Probiotyki

Dietę warto wzbogacić w probiotyki zawierające szczepy bakterii B. Animals, B. infantis VSL#3, L. plantarum, L. rhamnosus GG, które mają udokumentowane korzystne działanie wśród osób cierpiących na IBS.

Szczególnie korzystny wpływ Lactobacillus rhamnosus GG zaobserwowano w grupie pacjentów z IBS typu biegunkowego, natomiast Lactobacillus plantarum 299v w typie wzdęciowym z zaparciami [2, 8].


Zioła


W medycynie Dalekiego Wschodu wykorzystuje się mieszanki różnych ziół aby usprawnić pracę przewodu pokarmowego. Zioła o odnotowanych największych korzyściach terapeutycznych to mieszanka gorzki ubiorek, rumianek, olejek miętowy, kminek, korzeń lukrecji, melisa, zioła glistnika, korzeń dzięglu, owoc ostu [3].


Dobrym pomysłem będzie również przeprowadzenie diagnostyki w kierunku SIBO (zespół przerostu bakteryjnego w jelicie cienkim), gdyż w istnieją hipotezy że IBS może być powiązane z SIBO. U blisko 65% pacjentów dorosłych i 56% dzieci z objawami IBS wykazano dodatni wynik testu laktulozowo-wodorowego, co może wskazywać na przerost mikroflory bakteryjnej w jelicie cienkim. W przypadku SIBO wskazana jest antybiotykoterapia [2].

Bibliografia
[1] A. Żelowski, S. Wojtuń, J. Gil, and P. Dyrla, “Zespół jelita nadwrażliwego – podstawowe zasady rozpoznawania i leczenia Irritable bowel syndrome – diagnostics and treatment principles,” vol. 9, no. 3, pp. 250–255, 2013.

[2] “Dyspepsja czynnościowa oraz zespół jelita nadwrażliwego – diagnostyka i leczenie.”

[3] W. Bartnik, J. Chojnacki, L. Paradowski, and B. Skrzydło-radomańska, “Rekomendacje diagnostyczno- -terapeutyczne w zespole jelita nadwrażliwego,” Gastroenterol. Klin., no. 1, pp. 9–17, 2009.

[4] J. S. Barrett and P. R. Gibson, “Fermentable oligosaccharides, disaccharides, monosaccharides and polyols (FODMAPs) and nonallergic food intolerance: FODMAPs or food chemicals?,” Therap. Adv. Gastroenterol., vol. 5, no. 4, pp. 261–268, 2012.

[5] A. Stolarczyk, “Składniki FODMAP w żywności FODMAPs in foods,” pp. 235–243, 2015.
[6] S. J. Shepherd, M. C. E. Lomer, and P. R. Gibson, “Short-Chain Carbohydrates and Functional Gastrointestinal Disorders,” Am. J. Gastroenterol., vol. 108, no. 5, pp. 707–717, 2013.
[7] S. S. C. Fedewa, Amy; Rao, “Dietary fructose intolerance, fructan intolerance and FODMAPs,” Curr Gastroenterol Rep, vol. 16, no. 1, pp. 1–13, 2015.
[8] N. Pedersen et al., “Ehealth: Low FODMAP diet vs Lactobacillus rhamnosus GG in irritable bowel syndrome,” World J. Gastroenterol., vol. 20, no. 43, pp. 16215–16226, 2014.

Komentarze